|
|||
|
वर्ष १७ अंक १ जनविश्वास साप्तहिक धनकुटा २०६५ कात्तिक २८ Janavishwas Weekly, Thursday Nov 2008 <<Home |
|||
|
;DkfbsLo ;/sf/sf] tbf?stfdf cfz+sf
k]6«f]lnod
kbfy{df lu/fj6sf] sf/0f xhf/f} ;jf/L ;fwgx? lau|g] qmd a9\bf] 5 . vf;u/L
k]6«f]naf6 rNg] ;jf/L ;fwg sfOqmf] j; n08cf]e/sf/,hLk,6\of;Lsf] cnjf df]6/;fOsnx?
cToflws ;+Vofdf lau|g] qmdn] cfef; nfUbf] l:ylt b]lvPsf] 5 . o:tf k]6«f]lnod
kbfy{af6 rNg] ;jf/L ;fwgx? lau|g'sf] cToflwssf] ;+Vofn] agfpg]x?sf] nfO{g / Uof/]hdf
/fVg] 7fpsf] ljns'n cefj e};s]sf] 5 . o:tf] ljs/fn ;d:ofn] /fhwfgLsf] s'/f dfq}
xf]Og clw– cfon lgudaaf6} NofO{Psf] k]6«f]nsf] u'0f:t/ kl/If0f ubf{ kfFr k|ltzt y]u|f] / ln8 e]l6Psf] 5 . k]6«f]lnod kbfy{d cGt/fli6«o dfkb08 cg';f/ x]g]{ xf] eg] a9Ldf b'O{ k|ltzt y]u|f] cfpg ;S5 t/ o;sf a9L y]u|f] / ln8sf] ;fy} ld;fj6sf] sf/0fn] o:tf] ;d:of hl6n?kdf b]lvPsf] xf] . k]6«f]ndf ld;fj6sf] sf/0f cToflws ;+Vofdf ;jf/L ;fwgx? ljlu|Psf] sf/0fn] ubf{ k]6"f]n kDkx?n] lgudjf6 yf]/} dfq k]6"f]n lng] u/]sf 5g\ eg] vl/b gu/L xft afFw]/ j:g yfn]sf 5g\ . k]6«f]n kDkx?n] k]6«f]n lgudaf6 glng] sf/0f d'Vot l/S; / ;'/Iffs} sf/0fn] xf] t/ sltko k]6«f]n kDkx?n] lgudn] aflx/ ef/taf6 Nofpbf g}+ ld;fj6 ePsf] k]6«f]n NofPsf] bfjL ub}{ klG5g] u/]sf] 5g\ . k]6«f]nsf] cfk"lt{df sdL cfPsf]n] hxfF tlx k]6«f]nsf] cefjn] Hofb} 7"nf] ;d:of k/]sf] 5 . of] ;+Vof ;j eGbf a9L wgs'6f lhNnfdf emg} 7"nf] ?kdf v8\lsPsf] 5 . k]6«f]n kDk /fVg] ;xdlt e};s]/ klg xfn;Dd kDk :yfkgf gul/g'n] w/fg,O6x/Laf6 8«d tyf Uofn]gsf 9'jfgL u/fP/nfO{ ljlqm ljt/0f ul/b} cfPsf]n] o:tf] ;d:of cfPsf] xf] .
;/sf/sf]
lgb]{zgdf k]6«f]ndf ePsf] ld;fj6sf] jf/]df kl/If0f tyf cg'udg sfo{ z'? u/u]sf]
atfPsf] xfd|f] ofqf !&cf}+]+ jif{df xfdL uj{;fy eG5f}+–zfxL bnfn ag]gf}+
lg/+s'z tfgfzfxfsf bnfn / k|ltudgsf/Lx?sf] cfly{s gfsfalGbsf] afjh'b cGofo
cTofrf/,e|i6rf/ / lg/+s'ztfsf] lj?4 ;+3if{lzn snd rnfpb} k|]; tyf cleJolQm /
dfgj clwsf/ :jtGqtfsf] /Iff ub}{, hglhljsfsf] cxd ;jfn / h:tf];'s}
xfdL xfd|f] ofqfdf xfd|f]
p2]Zo / Aoj;flos kqsfl/tfsf] cfbz{nfO{ s'g} xfntdf klg aGbsL /fv]/ 8sfg{ ;Sb}gf}
. :jfy{ lnK;fdf cfkm\gf] g}ltstf,OdfGbfl/tf d'No / dfGotfnfO{ ltnf~hnL lbP/
5]kf/f]n] h:t} /+u km]g{ xfdLnfO{ cfpb}g . s;}n] unt ?kdf lbPsf] bfgfkfgLsf] :jfy{df
kqsfl/tf ug'{ xfd|f] :jfledfgn] lbb}g klg ;s'Gh]n clGtd 38L;Dd xfdL ofjt ;d:ofsf]
afjh'b zf]lift lk8Lt g]kfnL hgtfsf] pTyfg / d'lQmsf] nflu h:tf];'s} ;+3{if{ /
alnbfgL ug{ kl5 kg]{ 5}gf}+ . xfd|f] cfbz{ / p2]Zo, d"No dfGotfaf6 larlnt x'g]
5}gf} / Gofo k|]dL g]kfnL hgtfsf] lj?4df nfu]/ s'g} unt ;Demf}tf ug]{ klg 5}gf}
. syd sbflrt xfd|f] p2]Zo / nIo k|flKtsf] dxfg tyf uf}/azfnL ofqfdf cg'bf/ /
c;xof]u g]skf dfcf]afbLdf ulDe/ laafb b]lvof], ;ef;baf6 a}Bsf] /flhgfdftc " g]skf dfcf]afbLdf ulDe/ laafb b]lvof], ;ef;baf6 a}Bsf] /flhgfdf" ;ef;bnfO{ cb[Zo lx\jk nfUg] hgljZjf; ;dfrf/bftf
sf7df8f}+÷;+ljwfg;ef
lgodfjlndf blno lx\jksf] Aofj:Yff gx'g] eP klg kf6L{sf] cg'zf;g sld6Ln] ug]{
lgb]{zgn] cb[Zo?kaf6 lx\jksf] sfd x'g] lglZrt 5 . 7"nf bnx? ;+ljwfg kfl/t ubf{ ;ef;bx?nfO{
lx\jk nfufpg' kg]{ kIfdf /x] klg ;fgf bnx?n] To; laifodf s8f la/f]w u/]/ c8fg
lnPkl5 eg] lx\jksf] Aoj:yf g/fVg] ;xdlt ePsf] 5 . t/ d:of}bf ;ldltsf ;+of]hs
lgodfjnLdf /fi6«klt / pk–/fi6«kltn] ;+ljwfgsf] ulDe/ pn+3g u/] dxfcleof]u nufP/
x6fpg ;Sg] Aoj:yf ul/Psf] 5 . o;df ;+ljwfg;efsf] Psrf}yfO{ ;b:onfO{ /fi6«klt /
pk–/fi6«kltn] ;+ljwfg pn+3g u/]sf] cfwf/df dxfcleof]usf] k|:tfj btf{ ug]{ /
b'O{ltxfO{af6 kbd'Qm ul/g]5 . To:t}u/L klxnf kfFr÷kfFr k|:tfjs / ;dy{s rflxg]df
ca eg] /fi6«klt / pk–/fi6«kltsf] pDd]åf/n] Ps÷Ps hgf k|:tfjs / ;dy{s /fv] k'Ug]
ePsf] 5 . ;f] lgodfjnLn] ;+ljwfgsf k|To]s bkmf ;+ljwfg ;efsf] k"0f{ a}7saf6 kfl/t
ePkl5 cWoIfn] k|dfl0fs/0f ug]{ /
o;}aLr g]skf dfcf]afbL g]tf df]xg a}B …ls/0fÚn] ;+ljwfg;ef ;b:o kbaf6 lbg'ePsf]
/flhgfdf c:tL d+unaf/ l:js[t ePsf] 5 . kf6L{sf] ;dfg'kflts l;6af6 ;ef;b x'g'ePsf
a}Bn] PsAolQm Ps kbsf nflu k|=d= Pj+ cWoIf k|r08nfO{ g}lts bjfj lbgsf nflu /flhgfdf
lbPsf] atfPklg cWoIf k|r08 / a}B aLr b'O{nfO{g laafbn] r/d r'nLdf k'u]sf] ;|f]tsf]
bfjL 5 . t/ a}Bn] cfkm' ;+u7g ljefusf] lhDd]jf/L lnPkl5 Ao:ttfn]
wgs'6f dxf]T;jsf] tof/L k"/f x'b}
hgljZjf; ;dfrf/bftf wgs'6f÷ wgs'6fdf d+l;/ $ ut]b]vL ;~rfng x'g] wgs'6f dxf]T;jsf] tof/L clGtd r/0fdf k'u]sf] Joj:yfkg kIfn] hgfPsf] 5 .
Joj:yfkg kIfsf] hfgsf/L cg';f/ dxf]T;jsf] jflx/L
sfd () k|ltzt k'/f eO{;s]sf] / s]xL clkml;on Joj:yfkg sfo{ wdfwd eO{/x]sf] 5 .
:6n lgdf{0fsf] sfo{ nueu ;dfKt eO{;s]sf] 5 eg] ;/;kmfO{, ;hfj6 tyf jfnpBfgsf]
sfd klg s]xL lbgdf g} ;DkGg x'g] Joj:yfkg kIfn] jtfPsf] 5 . dxf]T;jdf cfpg]
cfGtfl/s tyf jfx|o ko{6ssf nflu ljleGg :yfgdf k|j]z4f/ jgfpg] sfo{ ltj|?kdf eO/x]sf]
5 . dxf]T;jnfO{ eAotfsf ;fy ;DkGg agfpg wgs'6f jhf/ ;/;kmfO{ ug{ ljleGg
;+3;:yfx? ;lqmo ePsf 5g\ . h;cGtu{t wgs'6fsf] s[i0fbn u0f, o:8 ;fdflhs ;+:yf,
gjk|eft o'jf Snj, uf]s'08]Zj/ pRr dflj, jfOl;on lar sf6fsf6
hgljZjf; ;dfrf/bftf ;+v'jf;ef÷jfOl;on sfo{stf{n] Ps jflnsfnfO{ lh:sfPsf] ljifodf dfcf]jfbL sfo{stf{jLr em8k x'Fbf d+unjf/ /ftL Pshgf dfcf]jfbL sfo{stf{ ulDe/ 3fOt] ePsf5g\ .
em8kdf jfgf–*sf
$) jlif{o s'naxfb'/ >]i7 3fOt] ePsfx'g\ . 3fOt] >]i7sL 5f]/LnfO{ jfO{l;on
sfo{stf{n] lh:sfPsf] ljifodf 5nkmndf ljjfb a9]kl5 v's'/L xfgfxfg x'Fbf dfcf]jfbL
Onfsf ;b:o >]i7 3fOt] ePsf
vDa'jfgsf] ultljlw lta|
hgljZjf; ;dfrf/bftf
vf]6fË ÷k"j{ ls/ft
If]qdf vDa'jfg :joQ/fHo lgdf{0fdf h'6]sf] ls/ft vDa'x?sf] ;+u7g vDa'jfg /fli6«o
df]rf{n] hg– ef]hk'/Me"ldut ;+u7gsf] lgu/fgL hgljZjf; ;dfrf/bftf
ef]hk'/÷
vf]6fË lhNnf
kZrft ef]hk'/ lhNnfnfO{ ;d]t ljut s]xL ;do b]lv e"ldut ;+u7g ls/ft hgjfbL js{;n]
cfkm\gf ultljlwnfO{ lta| kf/]sf] 5 . ls/ft :jfoQ\/fHo dfu ub}{ ;z:q lab|f]xdf
plqPsf] ;f] ;+u7gn] zf]ifs ;fdGtLsf] gfddf xfn;Dd cfwf bh{g ufpFsf AolQmx?sf]
xTof ul/;s]sf] 5 . lab|f]xL ;d"xsf] kl5Nnf] sf/afxLdf ef]hk'/ lhNnfsf] uf]ug]
uflj; jf8{ g+=–@ sf @^ jlif{o uh]Gb| s];LnfO{ uf]ln xfg]sf] lyof] . s];LnfO{ ut
cfO{taf/ ;fem bnufpsf] h+undf uf]nL xfgL uDeL/ 3fO{t] t'NofPsf] lyof] . uf]nL
nflu ulDe/ 3fO{t] ePsf s];Lsf] pkrf/y{ ef]hk'/ c:ktfn n}hfb} ubf{ af6}df pgsf]
d[To' ePsf] lhNnf k|x/Lsfof{no ef]hk'/n] hgfPsf] 5 . uf]nLxfGg] ;d"n] bfjL u/]sf]
cf}krfl/stf glbP klg ls/ft hgjfbL js{; kf6L{sf] ;+nUgtf x'g;Sg] k|x/L gfoj pkl/Ifs
hgs vqLn] atfpg'
o;}u/L hgjfbL js{; kf6L{sf sfo{stf{x?n] sf]6 uflj;
l:yt dfcf]afbL sAhfdf /x]sf] wd{rGb| ;'j]bLsf] 3/uUuf sAhf u/]sf ls/ft sfplG;n u7g hgljZjf; ;dfrf/bftf w/fg÷Ps k|]; la1KtL dfkm{t oxf ls/ft sfplG;n g]kfn gfds e"ldut ;+:yf u7g ul/Psf] 5 . hftLo ;+3if{sf] ljsNksf] ?kdf ;+3if{lzn If]lqo ;+u7g ckl/xfo{ /x]sf] eGb} ls/ft sfplG;n g]kfn gfds ;+u7g u7g ul/Psf] pNn]v ul/Psf] 5 .
;f] la1KtLdf ls/ft
k|b]ze/ k|fs[lts ;|f]t ;DaGwL h] ;'s} vf]k sfo{qmd ;~rfng x'g] hgljZjf; ;dfrf/bftf wgs'6f ÷cfufdL d+l;/ / kf}if dlxgfdf b'O{ r/0fdf u/L wgs'6f lhNnfsf jfnjflnsfx?nfO{ kf]lnof] / bfb'/f vf]k lbOg] ePsf] 5 . lhNnf hg:jf:Wo sfof{no wgs'6fn] z's|jf/ Ps sfo{s|dsf] cfof]hgf u/L ;xefuL ;fdflhs ;+3 ;+:yfsf k|ltlglw , /fhlglt bnsf k|ltlglw / :yfgLo ;~rf/sdL{x?nfO{ hfgsf/L u/fPsf] xf] . hGd] b]lv kfFr jif{ ;Ddsf @$ xhf/ ^;o @! hgfnfO[{ kf]lnof] / gf} dlxgf b]lv kfFr jif{ ;Ddsf pd]/ ePsf !( xhf/ % ;o ^! hgfnfO{ bfb'/fsf] vf]k lbOg] nIo /flvPsf] sfof{no vf]k zfvf k|d'v s[i0f efujt >]i7n] hfgsf/L u/fpg' ePsf] 5 . vf]k sfo{s|d cGtut{ klxnf] r/0fsf] d+l;/ @! b]lv @( ;Dd lhNnfsf] !* j6f uflj;x?df ;~rfng ul/g] ePsf] 5 . To;} u/L bf]>f] r/0fsf] vf]k sfo{s|d kf]}if ^ b]lv !$ ;Dd !& j6f uflj; / wgs'6f gu/kflnsfdf ;~rfng x'g] lhNnf hg:jfYo sfof{non] hgfPsf] 5. lr;f] df};d z'? ePsf] sf/0f vf]k sfo{s|d @ r/0fdf ;~rfng ug'{ k/]sf] klg sfof++{non] hgfPsf] 5. 6«]8 o'lgog clwsf/sf] dfu
hgljZjf; ;dfrf/bftf wgs'6f ÷g]kfndf 6«]8 o"lgog clwsf/nfO{ :yflkt ug{ t'?Gt} o; ;DjGwL lgjf{rg lgofdjnL jgfpg' kg{] ljrf/ zlgjf/ wgs'6fdf ;DkGg Ps sfo{s|df jQfx?n] jtfPsf 5g . g]kfn lghfdlt sd{rf/L ;+u7g wgs'6fn] cfof]hgf u/]sf] k]zfut xslxts]f ;Gbe{df 6«]8 o"lgogsf] e'ldsf ljifos sfo{s|dsf jQfx?n] lgofdfjnL lgdf0f{ sfo{df ;/sf/n] l9nf] ug{{ gx'g] ljrf/ Joftm u/]sf x'g\ . ;f] cj;/df jf]Ng' x'Fb} lghfdlt sd{rf/L ;+u7gsf dxf;lrj k"Gok|;fb 9sfnn] g]kfn ;/sf/n] xfn ;Dd klg 6«]8 o"lgog lgjf{rgsf] lgofdjnL jgfpg g;s]/ nfrf/Lkg b]vfO/x]sf] cf/f]k nufpg' ePsf] 5 . ;fy} pxfFn] sd{rf/Lx?sf] tnj j}1flgs 9+un] ;dfof]hg ug'{ kg]{ atfpg' x'Fb} dxf;lrj 9sfnn] sd{rf/Lx?sf] klbo bfloTj,sfo{ If]q / clwsf/sf] jfF8kmfF8 ;'lglZrt ug'{ kg]{df hf]8 lbg' eof] . sfo{s|ddf pkl:yt ;fdfGo k|zf;g dGqfnosf ;x–;lrj rGb| l3ld/]n] sfo{s|ddf p7]sf ;jfn / ;'emfjnfO{ cfkm'n] ;DjGwLt lgsfodf k'¥ofpg] k|ltj4tf Jotm ug'{ eof] . 6]«8 o"lgog clwsf/Lsf] nflu ;/sf/ pbf/ /x]sf] jtfpb} dGqfnosf ;x–;lrj l3ld/]n] o"lgogsf] lgjf{rg lgofdfjnL rfF8} tof/ kfg]{ tof/Ldf h'6]sf] jtfpg' eof] . g]kfn lghfdlt sd{rf/L ;+u7g wgs'6fsf cWoIf ho/fd >]i7sf] cWoItfdf ;DkGg ePsf] ;f] sfo{qmddf ljleGg /fhgLlts bnsf k|ltlglwx? / k]zfut ;+3 ;+u7gsf k|ltlglwx?n] cf–cfkm\gf] ljrf/ /Vg'ePsf] lyof] . 'kqsf/ sNof0f sf]if :yfkgf hgljZjf; ;dfrf/bftf wgs'6f ÷kqsf/ dxf;3 wgs'6f zfvfn] lhNnfdf sfo{/t kqsf/x?sf] xslxtsf nflu kqsf/ sNof0f sf]if ;~rfng ug]{ ePsf] 5 . g]kfn kqsf/ dxf;3 wgs'6f zfvfsf] ut ljlxjf/ j;]sf] lgoldt j}7sn] kqsf/ sNof0f sf]if ;~rfng ug]{ lgo0f{ u/]sf] xf] . j}7sn] zfvf ;x ;lrj ;GtjL/ nfdfsf] ;of]hsTjdf kfFr ;b:oLo kqsf/ sNof0f sf]if ;~rfng ;ldlt u7g u/]sf] xf] .
g]kfn kqsf/ dxf;3 wgs'6f zfvfsf cWoIf ljho ;Gtf]ifL /fO{sf] cWoIftfdf j;]sf]
j}7sn] sNof0f sf]if ;~rfng ;ldltsf] ;b:ox?df /d]zrGb| clwsf/L , lxdf r]Dhf]Ë,
gu]Gb| /fO{ , ;Gtf]if ?rfn ko{6gdf dlxnfsf] e"ldsf
hgljZjf; ;dfrf/bftf wgs'6f÷ cajGg] gofF ;+ljwfgdf ko{6g If]qdf dlxnfx?sf] ;xeflutf j9fpg] k|fjwfgsf] Uof/]06L ul/g' kg]{ ljrf/ uPsf] z's|jf/ wgs'6fdf ;DkGg sfo{s|dsf jQfx?n] jtfPsf 5g\ . Gofo / clwsf/sf] nflu xftx? gfds ;+:yfåf/f cfof]hgf ul/Psf] ko{6g If]qdf dlxnfx?sf] d"nk|jfxLs/0f ljifos sfo{zfnf uf]i7Lsf jQfx?n] ko{6g ljsf;df dlxnfx?sf] ;+nUgtfnfO{ ca jGg] ;+ljwfgdf g} pNn]v ug'{ kg]{ ljrf/ JofQm u/]sf x'g . g]kfn ko{6g jf]8{sf] ;xof]udf ;rflnt ;f] cGt/ls|of sfo{s|ddf ;xefuL clwsf; jQfx?n] ko{6g If]qdf dlxnfx?sf] ;xeflutf cTofGt} sd /xsf] jtfPsf 5g . ;f] cj;/df cfof]hs ;+:yfsL s]lGb|o cWoIf clhtf cof{nn] æko{6g If]qdf dlxnfx?sf] d"n k|jfxLs/0fÆ ljifos sfo{kq k|:t't ug'{ ePsf] lyof] . To;}u/L wgs'6f jx'd'vL SofDk;sf k|fWofks ls/0f l3ld/]]n] æwgs'6f lhNnfsf ;Eefljt ko{6lso If]qx?Æ ljifos df}lvs sfo{kq k|:t't ug'{ePsf] lyof] . cGt/lqmof sfo{qmddf k|:t't sfo{kq dfly v'NNff?kdf 5nkmn sfo{df ;xefuL xF'b} jQmfx?n] ;fRrLs} ko{6g If]qnfO{ ;/n 9+un] ljsf; ug{ /fHon] k|d'v e"ldsf lgjf{x ug'{kg]{ s'/fdf hf]8 lbPsf lyP . cfof]hs ;+:yfsL cwIo clhtf cof{nnsf] cWoIftfdf ;DkGg sfo{qmddf wgs'6f lhNnfsf k|d'v lhNnf clwsf/L /fd' k|;fb pkfWofo, k'g/fj]bg jf/ wgs'6fsf cwIo gu]Gb|eQm >]i7 nufot ljleGg /fhlglts bnsf k|ltlgwL, j'l4hLlj / :yfgLo ;~rf/sdL{x?n] cf– cfˆgf] ljrf/ /fv]sf lyP . b]p;Le}nf]sf] /sdn] rlk{ lgdf{0f
hgljZjf; ;dfrf/bftf a;Gt6f/ ÷ c7f/;o dfWoflds ljBfno a;Gt6f/sf] cfof]hgfdf lzIfs , cleefjs / Jofj:yfkg ;ldlt ldn]/ b]p;L e}nf] v]nL %! xhf/ ?k}of rGbf ;+sng u/]sf 5g\ . ljBfnodf rkf]{sf] cfjZos k/]sf]n] 5fq 5fqfsf] j]Unf j]Un} b'O{sf]7] rkf]{ lgdf0f{sf] nfuL ;+slnt ;xof]u /sd vr{ ul/g] lzIfs r]tgfy cfrfo{n] hgljZjf;nfO{ jtfpg' eof] . ;xsf/Lsf] ;fwf/0f;ef ;DkGg wgs'6f÷…6f]n6f]ndf ;xsf/L 3/ 3/df /f]huf/LÚ eGg] d'n gf/fsf ;fy ;xsf/L cleofgnfO{ ultlbg] k|ltj4tf ;lxt wgs'6f jrt tyf C0f ;xsf/L ;+:yf lnld6]6sf] rf}yf] ;fw/0f;ef zlgjf/ eAo?kdf ;DkGg ePsf] 5 . k|+d'v lhNnf clwsf/L /fd'k|;fb pkfWofosf] k|d'v cfltYodf ;DkGg ;fw/0f;efdf wgs'6f jrt tyf C0f ;xsf/L ;+:yf ln=sf= cWoIf b'uf{ bfxfnn] cfly{s jif{ )^$÷)^% sf] k'FhL lgdf{0f tkm{ ^# nfv &@ xhf/ ( ;o %^ ?kofF j/fj/sf] k|ult ljj/0f k|:t't ug'{ePsf] lyof] . To;}u/L nufgL cz'nL tkm{ cWoIf bfxfnn] ! s/f]8 @@ nfv (& xhf/ @ ?k}of a/fj/sf] cfly{s k|utL ljj/0f k|:t't ug'{ePsf] lyof] . ;f] cj;/df pxfFn] cf=j= )^$÷)^% sf] oyfy{ cfo $ nfv @% xhf/ ^ ;o %@ ?k}of / oyfy{ Aofh klg $ nfv @% xhf/ ^ ;o %@ ?k}of g} k|:t't ug'{ ePsf] lyof] . ;fwf/0f;efdf pkl:yt cltly tyf z]o/ wlg ;b:ox?nfO{ :jfut ub}{ ;+:yfsf pkfWoIf lg/g tfdfËn] wgs'6fdf art tyf C0f ;xsf/L ;+:yfsf] clxn] ;Ddsf] cj:yfnfO{ x]bf{ ;xsf/L k|lt ;j}sf] rf;f] / ljZjf; a9\b} uPsf] / ;xsf/L efjgf cg'?k ;fd'lxs efjgfsf] ljsf; e}/x]sf] 5 eGg] atfpg'eof] . ;f] cj;/df wgs'6f jrt tyf C0f ;xsf/L ;+:yf ln=sf] pQ/f]Q/ k|ultsf] sfdgf ub}{ ljleGg /fhgLlts bnsf k|ltlglwx? ;fdflhs ;+3 ;+:yf u}x| ;/sf/L tyf ;/sf/L sfof{nosf] k|ltlglwx?n] z'esfdgf dGtJo JofQm ug'{ ePsf] lyof] . ;dfh;]jL AolQmTjsf] lgwg
kfv|Laf;÷wgs'6f
lhNnf kfv|Laf; uflj; jf8{ g+=–# lgjf;L ;dfh;]jLsf ?kdf laVoft sdfpg' ePsf >L ;]g
s'df/ /fO{sf] ut sflQs !* ut] c;fdlos lgwg ePsf] 5 . ef]hk'/ lhNnfsf] ;fgf]
b'ªdf uflj; –#, df !(*& cf;f]h @) ut] hGdg" eO{ sd{ ynf] wgs'6f lhNnfsf] kfv|Laf;
uflj;nfO{ agfpg' ePsf /fO{n] kfv|Ljf; uflj;sf] ;dfh;]jfdf dxTjk"0f{ of]ubfg ug'{
ePsf] lyof] . ef/lto uf]vf{ ;}lgsaf6 k]G;g kfpg' ePsf ;]g s'df/ /fO{n] kfv|Laf;
uflj;df :yfoL a;f]jf; ug'{ eO{ ufpsf] ljsf;df lqmoflzn x'g' ePsf] xf] . pxfn]
kfv|Laf;df lzjfno dlGb/sf] lgdf{0f sldl6sf] cWoIfsf] uxg lhDd]jf/L lgefpg' ePsf]
lyof] eg] k|x/L rf}sL ejgsf] lgdf{0f tyf ufpFdf wf/f, s'jf tyf rlk{ lgdf{0f ug]}
hgr]tgfsf] sfddf cxf]/fq nfUg' ePsf] ljb]zdf lgwg ePsfnfO{ ;xof]u
dn]l;of÷
dn]l;ofdf sfo{/t ef]hk'/ h/fof]6f/–% sf /fd jxfb'/ /fO{sf] c;fdlos lgwg ePsf]
x'Fbf ef]hk'/ h/fof]6f/ 3/ ePsf xfn stf/df sfo{/t ldng :d[tL ;flxTo k'/:sf/ ;'s]{nLnfO{ a]nfot ÷ldng b]jfg :d[lt -cg];fd+_ ;flxTo k'/:sf/ @)^% o'jf ;flxTosf/ b]j]Gb| ;'s]{nLnfO{ k|bfg ug]{ 3f]if0ff ul/Psf] 5 . ljut % aif{ cl3 :yflkt cgnfOg g]kfnL ;flxTo d+rn] lg/Gt/ g]kfnL ;flxTo ljsf; / k|a{4gsf] nflu sfd ub}{ cfPsf] 5 . ut lj= ;= @)^$ df o; ;flxTo d+r dfkm{t ldng b]jfg :d[lt -cg];fd+_ ;flxTo k'/:sf/ :yfkgf ePsf] lyof] . k'/:sf/sf] nflu pko'Qm ;|i6f;h{sx?sf] gfdfjnL l;kmfl/; ug]{ v'Nnf ;"rgf cg';f/ ljZjsf ljleGg 7fFpx?af6 www.sahityaGhar.com dfkm{t ^# hgfsf] gfd k|fKt ePsf] lyof] . k|fKt l;kmfl/; dWo] k|foM l;lgo/ ;|i6fx?sf] gfd /x]sf] lyof] oBkL o;aif{sf] k'/:sf/ 5gf}6 sldl6n] ut @% cS6f]a/sf] lbg n08gdf cfof]lht j]nfot g]kfnL ;flxTo dxf]T;jsf] cj;/df o'jf ;flxTosf/ b]j]Gb| ;'s]{nLnfO{ k|bfg ug]{ 3f]if0ff u¥of] . dn]lzofdf /x]/ g]kfnL ;flxTosf] nflu cys of]ubfg k'¥ofpb} cfPsf ;'s]{nLn] @ j6f s[lt leQf af]Nb}g @)%( sljtf ;+u|x / cfd'n kl/jt{gsf] af6f] @)^# lgaGw ;+u|x g]kfnL ;flxTonfO{ k|bfg ul/;Sg' ePsf] 5 . ;|i6f ;'s]{nL lj= ;+= @)#* ;fndf t]x|y'd hGdg' eO{ xfn k|sfzk'/ ;'G;/Ldf a;f]jf; ub}{ cfpg' ePsf] 5 . k'/:sf/sf] :yfkgf lj= ;= @)#$ c;f]hdf wgs'6f af]w]df hGdg' ePsf :jlu{o ldng b]jfgsf] gfddf jxfsf] bfh' cfgGb b]jfgn] ug'{ePsf] xf] . :j= ldngn] dfWoflds lzIffsf] cWofog ;bg :s'n w/fgdf k"/f u/]sf lyP / /f]huf/Lsf] qmddf stf/ k'u]sf] avt Tolx pgsf] c;dflos lgwg ePsf] lyof] . ;flxTo d+rn] k|To]s aif{ k|bfg ug]{ o; k'/:sf/sf] gub /fl; !) xhf/ ?k}of /x]sf] 5 . –ljZ|jf; bLk ltu]nfaf6
dfgj clwsf/ ;+:s[lt lgdf{0f cleofg e«i6rf/L– ;+:s[ltsf] h8 sxfF 5 Û s]zj kxf8L
dfgj;Eoftfsf] ljsf; ;Fu;Fu} e|i6rf/ ug]{ k|+j[lQsf]] klg cfkm'nfO{ Hofb} ljsl;t
/ kl/is[tub}{ nu]s]f kfOG5 . cfhsf] b'lgofFdf e|i6rf/ Pp6f ;d:ofsf] ?kdf dfq
g/x]/ Hofb} ulx/f];Fu h/f uf8]/ eflg;sf] dgdl:tisdf a;]sf] ;+:s[ltsf] ?kdf :yflkt
eO;s]sf] 5 . e|i6rf/–;+:s[lt g t g]kfn h:tf clt sd ljsl;t b]zx?sf] dfq ;d:of xf]
g t sfg'gL jf6f]af6 dfq of] s';+:s[ltsf] h8;Dd k'Ug ;lsG5 . dfqfdf km/s x'g
;Sb5,tl/sfdf leGgtf x'g ;Sb5,z}nL km/s x'g ;Sb5 . t/ of] ;+:s[lt hxfF hxfF
dfgjj:tL 5 ToxfF ToxfF ;Dd
dflg;
hGdhft ?kdf :jfyL{ k|f0fL xf] . cyjf dflg; eg]lsf] :jfy{sf] lk08g} xf] . To;}n]
lg/k]If ?kdf lgM:jfy{ dfG5]sf] sNkgf ug'{ eGbf j]sf/sf] csf]{ s'g} s'/f g} x'g ;Sb}g
. To;}n] dflg;n] cfkm\gf] :jfy{nfO{ k|fyfldstf lbg' ljns'n :jfefljs / k|fs[lts
s'/f xf] . t/ of] s'/fn] ;Tosf] Pp6f kf6f]nfO{ dfq b]vfpF5 . dflg;sf] csf]{
kf6f] eg]sf] dflg; ;fdflhs x'g'sf] jfWofTds cj:yf xf] . cyf{t\ dflg; :jfyL{ x'G5
/ x'g'k5{ eGg] s'/f hlt ;fFrf] xf] p;sf ;j} :jfy{x?sf] l;l4 x'g] ynf] eg]sf] ;dfhg}
xf] eGg] s'/f klg Tolts} ;fFrf] xf] . o;n] dflg;n] lglh :jfy{ / ;fd"lxs :jfy{jLr
pko'Qm tfnd]n / ;Gt'ng sfod x'g} k5{ eGg] jfWofTds cj:yfnfO{ :ki6 ?kdf ;+s]t ul//x]sf]
x'G5 . olt :ki6 s'/fnfO{ klg hj dfl;gn] a'em\g ;Sb}g cyjf a'em\g] cj;/ kfpFb}g
cyjf a'em]/ klg a'em krfpg] sfd ub{5 Tof] a]nfdf dflg; :jtMl;4?k lghL :jfy{tkm{
nDk/ eP/ nfUb5 . kmn:j?k p;n] cfkm\gf] ;fdflhs rl/q u'dfpFb} hfG5 . oxL d];f]df
p kQ} gkfOsg e|i6«frf/sf] bnbndf km:g k'Ub5 . cyf{t\ ;dflhs :jfy{nfO{ j]jf:tf
u/]/} cyjf ;dflhs e"ldsfnfO{ gh/cGbfh u/]/} d]/f] lghL :jfy{sf] ;+;f/ /demdk"0f{
x'G5 eGg] e|dn] p;nfO{ ;tfpF5 . of] lrGtg / Jojxf/n] p;nfO{ ;dfhaf6 ;d"xaf6 cnu
ynu agfpFb} n}hfG5 . hj dflg;sf] dg,jrg / Jojxf/ lghL jfy{tkm{ o;/L Psf]xf]l/G5,;dfhdf
yl/yl/sf ljs[lt / lj;+ultx? hGdg,x's{g / km}ng yfNb5g\ . o:tf s'/fx?n] rngrNtLsf]
sfg'g,g}lts aGwg / dfgjLo d"No / dfGotfx?sf] 7f8f] pNn+3g x'g yfNb5 . o:tf]
cj:yfdf dfgj;Eoftfsf] ljsf; qmdg} cj?4 x'G5 . ;dfhdf åGåsf of] jf:tfljstfnfO{ :jLsf/ ug'{sf] ljsNk dflg;;Fu 5}g . e|i6frf/sf] h8 eg]sf] lghL :jfy{df lg/k]If 9+un] nDk6 eP/ nfUg] k|j[lQ g} xf] . dfgj:jefjsf] of] jf:tljstfnfO{ b]zsf] sfg'g,lzIff / wfld{s–;+f:s[lts Jojxf/x?n] cfTd;ft ug{ ;Sg' kb{5 . lghL :jfy{ / ;fd"lxs :jfy{nfO{ ;Gt'lnt 9+un] cuf8L a9fpg' kb{5 eGg] ;f]rsf] ljsf; u/L tbg'?ksf dfgjLo Jojxf/x? x'g] jftfj/0f lgdf{0f ug{ tkm{ ;a}sf] Wofg hfg' g} ;a}sf] enf] x'g] cj:yfsf] ;'lglZrttf xf] . of] sfddf cu'jfO{ sfg'gsf] x'g' kb{5 t/ ;xof]u eg] ;a}sf] rflxG5 . e|i6«frf/sf] s';+:s[ltnfO{ kmfNg of] g} lglj{sNk pkfo xf] . ;+ª\3Lotfdf dlxnf cfwf cfsfz ;+uLtf l/hfn
;ª\3Lotfn]
ljljwtfnfO{ klxrfg u5{ . o;n] Pstf sfod u5{ . To;}sf/0f jiff{}+b]lv yf]kl/Psf]
Ps efiff, Ps ;+:s[lt / Ps wd{sf] /fli6«otfsf] vf]naf6 aflx/ lgl:sP/ /fHosf ljljw
efiff, ;+:s[lt / hfthfltsf] klxrfg ;ª\3Lotfn] u5{ . ljz]ifu/L ;ª\3Lotfdf alx:s/0fdf
k/]sf efiffefifL, lnª\u / ju{sf] klxrfgn] ;a} hgtfn] ljljwtfleq Pstf dx;'; u5{g\
. /fli6"otfsf] vDaf dflgPsf /fhgLlts, cfly{s, ;f+:s[lts / ;fdflhs ¿kfGt/0fsf]
ljsNk ;ª\3LotfeGbf csf]{ gePsf] sf/0f b]zn] of] k|0ffnL cjnDag ub}{ 5 . sl/a b'O{
;o $) jif{ nfdf] s]Gb|Ls[t / PsfTds /fHo ;++/rgf cGttM ljlwjt\ ¿kdf cGTo ePsf] 5
/ d'n's ;ª\3Lo nf]stflGqs u0ftGqdf k|j]z ;ª\3Lotfn] PsfTds / s]Gb|Ls[t /fHo-k|0ffnLaf6 ;ª\3Lo / ljs]lGb|t zlQmsf] lgIf]kLs/0f u5{ . x'gt ljut s]xL jif{otf ljs]Gb|Ls/0fsf] k|;ª\u k|z:t rn] . o;sf nflu s]xL kxn;d]t eP . lgIf]kLs/0f / ljs]Gb|Ls/0f eg]sf] Pp6} xf]Og . …ljs]Gb|Ls/0fdf zlQm s]xL ¿kdf afF8kmfF8 eP klg To;n] ljljwtfsf] cfjZostfnfO{ ;Daf]wg ub}{g . t/, lgIf]kLs/0fdf ;a} efiffefifL, If]q / lnª\u s]Gb|laGb' aGg k'U5g\Ú ;ef;b\ tyf clwjQmf ;kgf dNn k|wfgsf] egfOdf .
To;}sf/0f ;ª\3fTds /fHo-k|0ffnLdf k|lqmofut ¿kdf g} dlxnfnfO{ kmfObf x'G5 . t/,
o;sf nflu dlxnf ;hs x'g h?/L 5 . dlxnfdfem Pstf / ;xsfo{ ePg eg] Tof] nfe pgLx¿n]
gkfpg klg ;S5g\ . ljz]if u/]/ ljljwtfsf] klxrfg ug]{ ;Gbe{df lnª\usf] dfq klxrfg
eP/ gk'Ug] 7x/ clwjQmf dNnsf] 5 . …dlxnfleq klg wgL / ul/a dlxnfnfO{ 5'6\ofP/
x]g{ h?/L
/fhgLlts bnx¿
hgtfsf k|ltlglw x'g\ . t/, hgtf eg]s} /fhgLlts bn x'g\ eGg] cy{ nufpg ldNb}g .
t/, clxn] bnx¿ g} ;a} dfldnfdf hgtfsf k|ltlglw x'g\ eGg] efjgf 5, ;ª\qmd0fsfnLg
/fhgLlts cj:yfdf Tof] :jfefljs klg x'g;Snf . t/, /fhgLlts bn hjfkmb]xL geP;Dd
hgtfdf zlQm lgIf]kLs/0f s;/L x'G5 eGg] d'Vo dfldnf xf] . zlQm k[ysLs/0f clxn]
klg 5 . ef]ln t emg\ zlQm afF8kmfF8sf nflu dfq ;ª\3Lo k|0ffnL cjnDag eof] eg] Tof] ;ª\3Lotf ck'/f] x'G5 . zlQm afF8kmfF8nfO{ ;fdflhs cfjZostf;Fu hf]8]/ x]g'{kg]{ dlxnf clwsf/sdL{ tyf ;ef;b\ cf/h' b]pjf /f0ff atfpFl5g\ . ;ª\3LotfnfO{ klg lkt[;Qf;Fu hf]8]/ ljZn]if0f ug{'kg]{df pgsf] hf]8 5 . 8f= b]pjfsf egfOdf ;ª\3LotfnfO{ s;/L dlxnfd}qL agfpg] eGg]df ;a}sf] hf]8 x'g'k5{ . lsgls ;ª\3Lotfdf hfg]lalQs} xfd|f] ;dfhdf ljBdfg bdgsf/L lje]bk"0f{ ;+:sf/ kl/jt{g eOxfNb}g . lkt[;QfTds dfgl;stfdf ef]ln g} kl/jt{g xF'b}g . dlxnf rgfvf] geP sltko cj:yfdf zlQmsf] afF8kmfF8df dlxnfsf] cj:yf emg\ v:sg klg ;S5 . ;ª\3Lotfdf hfg]lalQs} dlxnfsf] ;xeflutf ;'lglZrt x'G5 eGg] ;f]lrxfNg gx'g] pgsf] egfO 5 . ;ª\3Lotfsf] ljsNk g/x]sf] clxn]sf] cj:yfdf dlxnfsf] cy{k"0f{ ;xeflutf ;'lglZrttfsf nflu s'g /fHo-k|0ffnLdf s:tf] Joj:yf x'g'k5{ eGg]tkm{ Wofg lbg'kg]{ b]pjf atfpFl5g\ . pbfx/0fsf nflu dw]; Ps /fHo eof] / dw]; /fHo-Joj:yfn] ToxfFsf dlxnfnfO{ 3'D6f]leq} a:g'kg]{ ;+:sf/ sfod /fVof] eg] To;n] dlxnfsf] hLjgdf tflTjs km/s NofpFb}g . To;}u/L ;'b"/klZrd csf]{ /fHo eof] / ToxfFsf] /fHo-k|0ffnLn] 5fpk8LnfO{ ;+:s[ltsf] gfddf k|>o lbof] eg] To;n] dlxnfsf] cj:yfdf km/s NofpFb}g . To;}n], ;+ljwfg lgdf{0fsf] qmddf dlxnf cfkm\gf] cl:tTj / klxrfgsf] af/]df k|:6 x'g'kg]{ ts{ b]pjfsf] 5 . To;}n] s:tf] k|0ffnL agfof] eg] dlxnfn] 7fpF kfpF5g\ eGg] s'/f klxn] g} to x'g'k5{ . hlt klg ;ª\3Lotf;DaGwL ax; x'G5g\ clwsf+z k'?if-k'?ifaLr dfq} x'g] u5{ . dlxnf;Fu klg ;ª\3Lotfsf] ;jfndf 5nkmn x'g'k5{ . ;+ljwfg lgdf{0f k|lqmofnfO{ r':t ¿kdf dlxnfsf] kIfdf kfg{ ;+ljwfg;efdf /x]sf dlxnfsf] kxn x'g'k5{ . casf] ;ª\3Lo /fHo k|0ffnLdf dlxnfsf] e"ldsf s] x'g] eGg]df :ki6 kl/efiff x'g'k5{ . s'g} /fHodf s'g} hfltljz]ifsf] afx'No ePsf] v08df To;leqsf cNk;ª\Vossf] cj:yf s] x'g] eGg]af/] ;+ljwfgd} k|:6 x'g'k5{ eGg] b]pjfsf] 7x/ 5 . e"uf]nljb\ 8f= kLtfDa/ zdf{n] …g]kfnL Sofgef;sf /ª\ux¿ M hftLotfsf] ef}uf]lns kIfÚ k':tsdf n]v]sf 5g\, …;+;f/sf emG8} b'O{ ;o b]zdWo] nueu b'O{ltxfO{ b]zdf sDtLdf klg Pp6f dxTjk"0f{ hftLo jf wfld{s cNk;ª\Vos ;d'bfo kfOG5, Tof] hg;ª\Vof To; b]zsf] s'n hg;ª\Vofsf] sDtLdf !) k|ltzt /x]sf] 5 . g]kfnsf] cj:yf ct'ngLo 5, lsgeg] g]kfn d"ntM cNk;ª\Vosx¿sf] b]z xf] .ÚclwjQmf k|wfg …/fHo ;ª\3Lotfdf hfFbf cNk;ª\Vossf] ;+o'Qm clwsf/ s] x'G5 / JolQmut clwsf/ s;/L lglZrt ug]{ eGg] s'/fdf 5nkmn u/L lbzf–lgb]{z ug{ cfjZos /x]sf]Ú atfpFl5g\ . pbfx/0fsf nflu dw];df dw];L dfq geP/ yf¿ / kxf8] d"nsf klg 5g\ . o:tf] cj:yfdf dw]; /fHo x'Fbf To;leqsf cGo cNk;ª\Vossf] cj:yf s] x'g] / To;df klg dlxnfsf] cj:yf s] x'g] eGg] ljifodf 5nkmn u/L k|:6 wf/0ff x'g'k5{ . ;~rfl/sf ;d"x
rt/f3f6sf] rNnf] / gf/fg3f6sf] levf/L km|d b af]8{/ lg/fhg atf; …emf]nf af]sfpg] xf] < af]sfpg] efÚ af]sfpg' .Ú dfG5]sf] cSsn nufP/ c+sn eGb} km'Rr] cfzftLt cg'/f]w u5{–…tkfOsf] emf]nf d af]lslbG5' lg c+sn .Ú pM ;a}nfO{ uGb} x]5{ / 3l/ jfl/ / 3l/ kfl/ uP/ o;} eG5–…cfG6L tkfOsf] Aofu u?ª eP d ;3fpFy] .Ú pm b}lgs e]l6g] 7fpmF ag]sf] 5 of] .
rt/f3f6
gfdL ePsf] 5 lxhf]cfh . ;Ktsf]zLn] k"j{ klZrd /fhdfu{sf] ;'g;/L– …s] eG5 of] rNnf] <Ú Ps ultndfg ofqL] p;sf] ;+j]bgf s'Nr]/ p;nfO{ …rNnf]Ú elglbG5 . …k/ hfÚ, …efu\Ú ltg} cg'xf/n] p;nfO{ o;/L xkf5{g\ . p;n] lbgdf s/La bz afx| emf]nf jNnf] e+ufnf]b]lv kNnf] e+ufnf];Dd bz ?k}ofF b/n] af]Sb5 . kl;gf au/df tlKsbf] 5 / a]kjf{x ;'Sbf] 5 . w]/} rNnf]x?dWo]sf] pm Pp6f rNnf] sfd u/]/ rf/f] hf]xf] ubf]{ 5 . Ujf/UjftL{ dfG5] lx8\g] d"naf6f] ag]sf] rt/f3f6df cr]n +rNnfÚx?sf] laulauL 5 . ljBfno k9\g hfg] a]nfsf b'wd'v]x?nfO{ rNnf] ag]sf] b]Vbf s;}sf] dgdf P]+7g gkg{ / kg{ b'j} ;S5 / kg'{ / gkg'{n] s'g} cy{ klg g/fVg ;S5 . dl;gf kfv'/fx?n] bfd / sfdsf] df]ndf]nfO ul//x]sf 5g\ . 3f6df eL8 nfUg yfn]b]lv kf/L pbok'/ / jf/L rt/f / cGo 6f9f ufpFsf afnsx? >d ug{ au/ em/]sf 5g\ . sf]xL cfkm}+ / sf]xL cleefjsn] k7fPsf pgLx?nfO{ b]v]/ oltv]/ ;'Gb/ sNkgf ul/Psf] b]zsf] efjL k':tfsf] ;'b'/ eljio cf+sng ug{ ;lsG5 . 9'+ufn] 3f]r]/ 3fpm ag]sf kfOtfnf / 7f]lsPsf cf}+nfdf afFlwPsf t/ km'l:sPsf em'd|fx? a]jf:tf ub}{ pgLx? s'w\5g\ pgLx?sf] 9f8df cfkm' a9Lsf] emf]nfx? 5fFlbPsf 5g\ .
…cfhsf]
afns ef]lnsf] s0f{wf/Ú eGg s'g} klg afFsL r'r] d'vn] afFsL /fv]g . t/ b]zdf a]nf
a]nf 7"n} d'2f aGg] u/]sf] t/ 7f]; s]xL x'g] gu/]sf] …afn>dÚ zLif{s vfnL kf]i6/
/ lj1fkg eGbf pkNnf] ag]g . …rNnfÚ rf/f]sf] cfz ug{ ;Sb}g d'v]x?;Fu / tLg u]8f
slgsfsf] nflu afn'jfdf hf]ltG5 . zx/sf vft] afnsx?nfO{ ;Ddfg ul/g'k5{ eGb} …;8s
afnsÚ gfdfs/0f …krf;–krf;sf] la6f agf .Ú 8«fOe/ sd{rf/LnfO{ ;ts{ u/fpF5–…t]/f afpmn] e/] b'Mv lbG5 .Ú rt/f3f6 kf/L au/df ofqL r9]sf cfwL uf8L sf7df08' hfG5g\ . af6fdf abL{wf/L
lsgf/faf6 cln
lelqG5 / eG5–…krf; n] Û lrof vfg'k/]g <Ú …o:tf] lg x'G5 otf<Ú ofq' cfZro{
af]N5–…s:tf] levf/L k'ln; /x]5g\ .Ú pbok'/b]lv g} k|To]s h;f] uf8Laf6 af6fdf
plePsf 6«flkms / k|x/Ln] c? s'/f 5f8]/ z'?df g} uf8LnfO{ y'\Tg yfN5g\ . Ps
uf8Laf6 /fhwfgL nfu]sf] uf8Laf6 gf/fo0f3f6df dfq b'O 7fpFdf lagf kf]i6 ;8sdf
cf}krfl/stfsf nflu l7ªlu|Psf 6«flkmsn] a;sf] h]aaf6 krf;–krf; emf5{g\ .
8«fOe/sf] clg k|;+u hf]l8G5 rt/f3f6lt/sf] rNnf] / gf/fg3f6lt/sf] ;Unf] levf/Lsf] . lbge/ cfsfz af]s]/ rNNff] hfaf] bz ?k}ofF sdfpF5 . gf/fg3f6sf] duGt] krf;–krf; lbgsf] sl/a b'O krf; k6s hDdf u5{ / v'zLn] lkml;Ss xfF:5 . rNnf] sfFw 6s6SofpF5 / cfgGbdf em'D5 . rt/f3f6 To;/L afFR5 gf/fg3f6 To;/L /dfpF5 .
dnfO{
nfUb5 g]kfnLn] b]z ljsf;sf] ;kgf gkfn]s} /fd|f], h] h;/L sdfO u/]/ cfˆgf] k]6
el/G5 To} a]z 5 . lsgeg] ljsf;sf] ;kgf ztfAbLof}+ k'/fgf] xf] / Tof] To;} u/L
nlDab} hfg]5 . b]z ljsf; eP ;a} g]kfnLn] b'Mv kfpmGgg\ eGg] dfG5]sf] rsn]6
skf]sNkgf xf] . ljZjsf ljsf; cg'ejn] g]kfnLdf To;sf] s'g} ;+efjgf b]lvb}g .
hfkfg cfheGbf s/La ^) jif{cl3 dfq} klg cfhsf] g]kfnsf] ;]/f]km]/f]df lyof] . t/
b]z ljsf;sf] nflu pgLx?n] ;fd"lxs sfd u/] . s;}nfO{ dfUg' / n'6\g' xf]Og pgLx?sf]
;a} nug b]z ljsf;df s]lGb|t eof] / cfh Pl;ofs} cUnf 3/x? ToxfF 5g\ . /fi6«
;d[l4sf nlu rLgdf k|To]s hgtfn] Ps 5fs vfP/ sfd ;d;fdlos cNk;+Vosx?sf] xs clwsf/sf] ;'/Iff -Minority Rights_ 8f= dx]Gb| nfjtL k|hftGqdf ax'dtsf] kfngf ;fy;fy} cNk;+Vosx?sf] xs clwsf/sf] ;'/Iff klg Tolt g} dxTjk"0f{ x'G5 .ax'dtsf] cfwf/df s;}sf] klg /fhg}lts / gful/s -Political rights and civil liberties _ clwsf/ vf]l;g' x'Fb}g . ax'dtn] cNkdtsf] /fhg}lts / j}olQms clwsf/ vf];]sf] v08df k|hftGq vQd x'G5 . To;}n] ax';fF:s[lts b]zx?df cNk;+Vos hfltx?sf] efiff,wd{,;+:sf/,hLjgz}nL cflb ;'/lIft ul/g'kb{5 lsgls tL kIfx? pgLx?sf hLjgsf cfwf/e"t ;jfnx? x'g\ . k|hftGqdf ax'dtsf] cfwf/df cNk;+Vos ;d'bfox?sf] ;fF:s[lts clwsf/ vf]:g] s;}nfO{ klg clwsf/ x'Fb}g . t;y{ /fHon] ljleGg ;d'bfox?sf] ;fF:s[lts xs clwsf/sf] ;'/Iffsf] Uof/]G6L ug'{kb{5 . o;sf] nflu /fHo wd{lg/k]If agfOg'kb{5 . cflv/,dflg;nfO{ wd{ rflxg ;S5 t/ /fHonfO{ wd{ h?/t kb}{g . dft[efiffx?aLr ;dfgtf ;[[hgf ul/g'kb{5 . ljleGg efiff, wd{, ;+:sf/sf] ;'/Iff / k|f]T;fxg,;a} ;d'bfox?nfO{ rf8jk{x?df 5'§L,;a}sf ;+:s[lt hu]gf{ ug{ /fHon] ljz]if kxn ug'{kb{5 . cNk;+Vosx?sf] xs –clwsf/sf] ;'/Iff ug{ k|ydtM !(() sf] ;+ljwfgdf /x]sf] ljleGg lje]bsf/L k|fjwfgx? vf/]h ul/g'kb{5 . g]kfn cflbjf;L hghflt dxf;+3n] @) j6feGbf a9L ;+j}wflgs k|fjwfgx? lje]bsf/L 5g\ eg]/ 3f]iff0ff u/]sf] 5 . To:t} dw];L,dlxnf / blntx?n] klg ljleGg k|fjwfg –x?sf] lj/f]w u/]sf 5g\ . ljleGg dft[efifLx?aLr e]befj ug]{,hftLo /fhg}lts kf6L{ aGb]h ug]{, ljleGg ;d'bfox?sf] ;+u7g ug]{ clwsf/x? s'l07t kfg]{ lje]bsf/L k|fjwfgsf] pbfx/0fx? x'g . oL hftLo k"jf{u|xdf -racism_ cfwfl/t 5g\ . pbfx/0sf] nflu g]kfndf hftLo bª\uf lgDTofpF5 eg]/ hftLo kf6L{fnfO{ aGb]h ul/Psf] 5 . t/ k|hftflGqs b]zx?df hftLo kf6L{n] k|hftGqnfO{ ;'b[9 kf/]sf5g\ . …lqml:rogÚ kf6L{x?sf] j]lNhod, 8]gdfs{,lkmgNofG8, hd{gL, O6fnL,nShDju{,xNofG8, :jL8]g, :jL6\h/NofG8, e]g]h'Pnf, sf]:6fl/sfdf s'g} hftLo bª\uf lgDTofPsf 5}gg\,a? pN6f] sltko b]zdf zf;gef/ ;Dxfn]/ 6]jf k'¥ofO/x]sf 5g\ . cflbjf;Lsf] xs clwsf/
cflbjf;Lx?sf] klxrfg, Oltxf;,;+:s[lt,hLjg k4lt / cj:yf pgLx?sf]
cd]l/sf,
Sofgf8f, c:6]lnof, Go"hLNofG8, ef/t, lkmlnlkG; / blIf0f cd]l/sfsf sof}{ b]zx?df
cflbjf;Lx?sf] e"lddflysf] clwsf/nfO{ :jLsf/ ul/Psf] 5 . ef/tdf ;+ljwfgsf] efu
%n] cflbjf;Lx?sf] e"ld rrf{df cfPsf s]xL ;+/rgfx?sf] ;DaGwdf k|wfgdGqLsf] k|ToIf r'gfj ug]{ k|:tfj cfufl8 cfPsf] 5 . sfo{sfl/0fLsf] k|ToIf r'gfj ug]{ k|0ffnLnfO{ /fi6«ktLo k4lt elgG5 . k|wfg dGqLsf] lglZrt sfo{sfn x'g] ePsf]n] o; k|0ffnLaf6 rfF8f]rfF8f] ;/sf/ abNg];d:of -govermental instability _ /f]lsG5 eGg] ts{ cufl8 ;fl/Psf] 5 . ;txaf6 x]bf{ of] k|0ffnL cfsif{s 5 t/ ljleGg ljsf;f]Gd'v b]zx?sf] cg'ejnfO{ x]g]{ xf] eg] of] k|hftGqsf] nflu vt/f ;fljt ePsf] 5 .
cd]l/sfsf] ;kmn /fi6«ktLo k4lt b]v]/ blIf0f cd]l/sfsf] k|foM h;f] b]zx?n] Tof]
k4lt cjnDag u/] t/ k|foM tL ;a} b]zx?df /fi6«klt k4ltn] lgjf{lrt tfgfzfx ;[hgf
u¥of] . k|ToIf lgjf{lrt /fi6«kltx?n] cfkm" ;Dk"0f{ b]zsf] dtbftfx?af6 r'gfj
lht]sf]n] cfkm" ;j]{;jf{ x'g'kg]{ bfjL k|:t't ub}{ ;+;b,cbfnt / cGo lgsfox?sf]
clwsf/nfO{ s6fpFb} zflQm cfkm"df PsLs[t u/] . o;/L Psflwsf/ zf;g sfod ul/Psf]n]
blIf0f cd]l/sfsf ljz]if1x? /fi6«klt k4ltn] 7"nf kf6L{x?nfO{ a9'jf lbg] ePsfn] cflbjf;L hghflt,blnt,dw];L / cNk;+Vos wdf{nDjLx?sf] lglDt clxts/ x'G5 . /fli6«kltsf] r'gfj Pp6f kbsf] nflu x'G5 . pQm kb b'O{ 7"nf kf6L{dWo] Pp6fn] lhT5 . 7"nf kf6L{n] dfq lhTg] ;+efjgf ePsf]n] hgtfx? 7"nf kf6L{x?k|lt cfslif{t x'G5g\ . cflbjf;L hghflt / dw];Lx?sf] k6L{ ;–;fgf ePsf]n] ubf{ /fi6«ktLo k4ltn] tL kf6L{sf] lj:tf/df afwf k'¥ofpF5 .
/fi6«ktLo k4ltsf jsfnt ub}{ g/xl/ cfrfo{n] ;+j}wflgs k|fjwfgaf6 lgjf{lrt sfo{sfl/0fLsf
zlQm ;Lldt ug{;lsG5 eg]/ ts{ /fVg' ePsf] 5 . oxfF Vofn ul/g' kg]{ s'/f s] xf] eg]
/fi6«ktLo k|0ffnL ;}4flGts ?kdf zlQm ljefhgsf] k|0ffnL xf] . /fi6«ktLo
k|0ffnLsf] sfo{sfl/0fLx? ;+;bLo k4ltsf sfo{sfl/0fL eGbf sd zlQmzfnL x'G5g\ lsgls
To; k|0ffnLdf zlQm ljefhgsf] l;4fGtcg';f/ ;+;b\ / cbfntnfO{ zlQmzfnL agfOPsf]
x'G5 . t/ o:t} obfsbf hgdt ;+u|xsf] klg ;jfn p7fOg] ul/Psf] 5 . hgdt ;+u|xn] hgtfsf] cfwf/e"t xsclwsf/ vf]:g ;Sb}g . ;fy},olb s'g} ;+f:s[lts ;jfndf hgdt ;+u|x u/fOg] xf] eg] g]kfnh:tf] ax';+f:s[lts b]zdf :jL6h/NofG8 h:t} 8an ax'dtsf] Joj:yf ul/g'kb{5 . :jL6h/NofG8df s'g} klg ;jfn hgdt ;+u|xaf6 kf; x'gsf] nflu aflnu dtflwsf/sf] ax'dt / k|b]zx? -SofG6g _sf] ax'dt h?/t kb{5 .
cGTodf oxfF k|:tfljt
ljleGg ;+/rgfx? ljleGg ;jfnx?af6 ljleGg ;d'bfo –x?nfO{ ;dfjl]z ug{sf] nflu
k|:t't ul/Psf x'g\ . Pp6} ;+/rgfn] ;a} k|sf/sf ;d:ofx? ;'Nemfpg ;Sb}g . To;}n]
xfd|f] pb]Zo ljleGg ;d'bfox?sf ljljw k|sf/sf alxu{dg -exclusion_
cGTo ug'{ xf] eg] ;a} ;+/rgfx? ckgfpg hgljZjf; / d]/f] g5'6\g] gftf gf]6ckm l8;]G6 ;Gho ;Gtf]ifL /fO{
d}n] kqsfl/tf z'? u/]sf] lxhf] c:tL h:tf] nfU5 .
d]/f] kqsfl/tf @# jif{ nfu]5 eg] hgljZjf; ;fKtflxs klqsf k|sfzg ug{ yfn]sf] klg
!& jif{ nfu]5 . t/ d]/f] kfl/jfl/s lhjgnfO{ x]5'{– e/v/ d]/f] 5f]/f & jif{sf] /
sfG5f] 5f]/f] # nfu]sf] dfq} 5 . kqsfl/tfsf] Ao:ttfn] slt;f/} dnfO{ a'9fO{;s]5 .
;do sf6]sf] kQ} gkfO{ $@ j;Gt b]lv ;lsP5 . v} lsg xf] kqsfl/tf u/]/ d}n] To:tf]
w]/} ;fy kfP– g ufyg} kfP . d}n] k9]sf] kqsfl/tfsf] wd{ / e"lesf lgefpg] x'Fbf
htftt} z+s} z+sfn] dfq x]/]sf] kfPsf] 5' . kqsf/, k|x/L / k|zf;gsf] rf}lj;} 306f
8\o"6L clg p:t} gh/n] ;a}n] x]g]{ ubf{/x]5g\ / klg d of] k]zfaf6 k[ys x'g ;lSbg
. ;dfhdf w]/} ;+Vofdf e«i6frf/L cGofo cTofrf/Lx?sf] ;+Vof w]/} t gegf} t/ ltgnfO{
lgoGq0f ug]{ ultnf] xf]O{g cfFl6nf] lgsfo gePsf] / ltgsf] ultljlwx?nfO{ d'sb{s
eP/ x]g]{ xfd|f] k/dk/fut dfgl;stfsf] sf/0f kqsfl/tf k]zf z+s6df 5 . eP /
qf;lbk"0f{ jftfj/0fdf u'lh|Psf] kqsfl/tf ;fwg ;|f]t / cefjdf Tolts} t8\lkO{/x]sf]
d h:tf w]/} kqsf/x?sf] lhjg cyfxf 5g\ . lhjg;+lugLnfO{ klg kqsfl/tfdf ;+nUg u/fPsf]
sf/0f c? kqsf/\;flysf] h:tf] /flt ca]/ 3/k'Ubf vfgf lr;f] t/ >LdtL tflQPsf]
cj:yf eg] d]/f] 5}g . t/ ;w} kqsfl/tfsf] cfly{s cj:yf ;'w|g g;Sbfsf] hlxNo} ;d:ofsf]
lk/nf] Pp6f hLjgdf slxNo} g5'6\g] ;fyL kfO{Psf] 5 . ljut b]lv jt{dfg;Ddsf] kqsfl/tfsf]
of] ofqf ;Dddf cfO{k'Ubf ;'gf}nf] cfzf af]s]sf w]/} ;xofqLx? e]l6b} cfPklg ;d:ofsf]
sxflnnfUbf] oyfy{df cfO{k'Ubf e]l6g] / 5f]l8g] qmdx? bf]x]l/g] qmd ;fwg / ;|f]tsf] cefjdf z'?df ePsf] d]/f] kqsfl/tfsf] clttnfO{ ;Dembf klg sxfnL nfU5 . n]6/ k|];sf] hdgfaf6 z'? ul/Psf] hgljZjf; ;fKtflxs klqsf Tof] klg la/f6gu/;Dd k'u]/ 5kfO{ ul/Psf] ;Demgf ;w} tfh} x'g] u5{ . kl5 wgs'6fsf] n]6/ k|];df 6fO{ks]zx? NofPkl5 klg klqsfsf] k|sfzgdf ;fgf] b'Mvx? ;+uflnPsf 5}gg\ . klqsfsf] nflu Ps} rf]l6 sfuh lsGg] ?k}ofF kof{Kt gx'Fbf dlxgfdf b'O{ ltg k6s sfuh lsGgs} nflu lj/f6gu/ wfpg'kg]{ b]lv lnP/ wgs'6fdf lj1fkg kfpg / u|fxs agfpg clxn] t o:tf] kfk8 a]Ng'k5{ eg] !^ jif{ cufl8sf] oyfy{ ef]ufO{sfs'/fx? eGbf w]/}nfO{ syfh:tf] aGg;S5 . pBf]u / Aofkf/sf] z'Gotf ePsf] ;fgf] wgs'6f ahf/ clg clxn] t klqsfsf] u|fxs aGg gdfGg] / z'esfdgf la1fkg lbg] s'/f t stf xf] stfsf] l:ylt 5 eg] Toltv]/sf] ;dfh slt p7]sf] lyof] elg/xg' kb}{g . x'g t Tolta]nf klg wgf9\o ;fx'hLx?eGbf hgljZjf; ;fKtflxs klqsfsf] u|fxs Pj+ lj1fkgbftfx? dWod / lgDg dWod ju{s} x'g\ . ;/sf/L ;"rgf la1fkg 5fKg kfpg' slxn] lrÝf k/] h:t} nfUYof] . oBkL of] cEof; / ;f]Frdf vf;} cGt/ cfPsf] 5}g eGbf klg x'G5 . k|ljlwsf] lasf;nfO{ kR5fpg] qmddf hgljZjf; ;fKtflxs klqsfn] klg )%^ ;fn b]lvg} ckm;]6 k|];df k|sflzt ug]{ b'Zk|of; u/]sf] lyof] . b'Zk|of; o;y{df cfkm';+u sDKo"6/ gx'g' To;dfly wgs'6fdf sDKo"6/ OlGi6Ro"6 ;d]tsf] cefjn] w/fg emg'{ kg]{ afWotf lyof]–h'gqmd cem} /f]lsPsf] 5}g . klqsf 5fKg hfg]qmddf if8oGqsf/Lx?sf] ;f+3flts cfqmd0fdf d}n] em08} Hofg u'dfpg' k/]sf] 36gf w]/} jif{ lat]sf] 5}g . zfxL sfndf rfs8L ahf/]/ zfxLbnfn / k|zf;saf6 lj1fkg lng' kg]{ h:t} cem} sltko sfof{nodf Tof] ;fdGtL ;+:sf/ uPs} 5}g eg] z'?sf bzs;Dd hgljZjf; ;fKtflxsn] emg} s'g / s:tf] kl/l:ytLsf] ;fdgf em]Nb} klqsf k|sfzg ug]{ sl7g ofqf kf/ ub}{ /xg' k¥of] . h'g cf/f]x cj/f]xsf pNn]v ug}]{ kg]{ 36gfqmdsf ljj/0f x?sf] hLjGt syfn] dfq klg bh{gf}+ 7]nLx?df ;d]t c6fpFb}gg\ . k|hftGqsf] k'g:yfkgfsf sfnv08df h;/L lg/+s'z k~rfotL tfgfzfxsf kIfkf]ifsx? zf]ifs,;fdGtL,bnfn gf]s/zfx?sf] ;+/If0f eP . clxn] klg cfkm'nfO{ cu|udgsf kIfkflt eGg] slyt qmflGtsf/L egfpbfx?n] ltg}sf] ;+/If0f ub}{ cfPsfn] cfd'n kl/jt{gsf] dx;'z ePsf] 5}g . klqsf k|sfzgsf] sfnv08df log};Fusf] n8fO{ / ;+3if{sf 36gfqmdsf k|df0fx? sfof{nodf ;'/lIft 5Fb}5g\ . tfgfzfxsf bnfn, e«i6rf/L / sfnfahf/Lofx?sf] lgzfgf ag]sf] hgljZjf; ;fKtflxs klqsfsf ;b:ox?nfO{ cToGt xf]l;of/Lsf ;fy rNg l;sfPsf] 5 . t/ h:t} cefj / sl7g kl/l:yltdf klg hgljZjf; ;fKtflxs klqsfn] cfˆgf] ld;g / Jofj;flos kqsfl/tf b'j} If]qnfO{ ;'ema'em 9+uaf6 cufl8 a9fpg ;kmn ePs} 5 . lg/+s'z tfgfzfx ;fdGt bnfnsf] cGofo / cTofrf/sf] lj?4df zf]lift kLl8t hgtfsf] d'lQmsfdL ;+3if{sf] nflu h:tf];'s} cefj / ;+s6k"0f{ kl/l:ytLsf] ;fdgf ub}{ hgljZjf; ;fKtflxs cufl8 a9]sf] xf] hf] ;bf al9/xg] xfdLn] k|0f u/]sf 5f} . h'g d"No dfGotf / cfbz{nfO{ kyk|bz{ssf] ?kdf canDjg ub}{ k]|; tyf cleJolQm :jtGqtf dfgjclwsf/sf] /Iff / hgtfnfO{ z';'lrt u/fpg hghLljsfsf] cxd\ ;jfnsf] phfu/ ug{ lsl~rt kl5 kb}{g eGg] s'/f clxn]sf] hgljZjf; k|sfzgdf ;+nUg h'emf? o'jf kqsf/ ;d"xn] k|dfl0ft ul/lbPsf] 5 . of] dxfg sfo{df h'6]sf ;zQm ;d'xsf cToGt h'emf? st{Aolgi6 AolQmTjx? k|lt / pxfFx?sf] nuglznftfsf] x[bob]lv sb/ ;Ddfg ;lxt cleafbg ub{5' . d]/f] kqsfl/tfsf] ofqf hlt s7f]/ ;+3if{do eP klg o;sf] ;kmntfn] lzv/ r'd]sf] cfkm'nfO{ nfU5 . hgljZjf; ;fKtflxs klqsf / lg/Gt/ kqsfl/tfs} sf/0fn] cfh d of] x}l;otdf k'u]sf] x'F . g]kfn kqsf/ dxf;+3sf] ul/dfdo s]lGb|o pk;efklt x'Fb} k|]; sfplG;n g]kfnsf] dfggLo ;b:o h:tf] ;Ddflgt / ul/dfdo kbdf cf;Lg x'g k'Ug' d]/f] nflu ;xh / rfgr'g] s'/f lyPg . lsgeg] d s'g} kf6L{sf] k'R5/ ;dfTg] sfo{stf{d'vL kqsfl/tf gug]{ / kqsfl/tfsf] wd{ / dof{bf eGbf tn em/]/ h:tf];'s} ;Demf}tf ug{ g;Sg] x'Fbf of] sl7g sfo{ lyof] . t/ cfGbf]ng / ;don] dnfO{ d Toxf k'Ug} kg]{ agfof] . To;}n] d d'n's / hgtfk|lt ;dlk{t x'Fb},kqsfl/tfsf] d"No dfGotf / cfbz{sf] ld;gdf ;b}a cl8u 5' . d]/f] klbo bfloTj / lhDd]jf/Lsf] sf/0f d ljut c9fO{ jif{b]lv hgljZjf; ;fKtflxssf] k|wfg ;Dkfbssf] x}l;otaf6 cnu /xg vf]Hf] klg Tof] sfdsf] lhDd]jf/L / ld;gaf6 cnu x'g} ;s]sf] 5}g / d klqsfdf gx'Fbf klg ;dfhdf hgljZjf; ;fKtflxs klqsf;Fu d]/f] gfd hlxNo} hf]l8Ps} kfP h'g s'/f d]/f] nflu cToGt} 7"nf] uf}/j / cyfxf ;DklQ nfu]sf] 5 / d]/f] ld;gdf hlxNo} of] s'/fn] cToGt 7"nf] k|]/0ffsf] ;|f]t aGg] dnfO{ nfUb5 .
e«i6frf/LnfO{ lgoGq0f ug'{, u/fpg'g} 5 eg] ===< 6+saxfb'/ /fO{
dflg;
hGdhft :jtM kfkL :jefj / e|i6 dgsf] x'G5 . ;[li6stf{ k|s[lt k/d]Zj/sf] cf1f
pNn+3g u/]sf] x'gfn] dfG5]sf] x[bodf cg'lrt cfr/0fn] af; ug{ k'Uof] . kmn:j?kM
dfG5]df ;a} lsl;dsf ab\df;L,, b'i6tf, nf]e, O{iof, 8fFxf, xTof, em}emu8f, 5n-sk6
abVofO{, s'/f}6], c?nfO{ abgfd ug]{, 9L6, cx+sf/L, cledfgL, Joflerf/L / b'i6
zf/Ll/s,
dfgl;s / ;fF:s[lts ei6rf/sf] t'ngfdf cfly{s ei6rf/ ;+;f/df a9L eGbf a9L ePsf]
kfOG5 – h;n] Ps JolQm kl/jf/ nufot ;d'Rr /fi6«sf] ljsf;df k|ToIf c;/ kfb{5 .
ljutsf ;/sf/x?n] e|i6rf/L k|yfnfO{ sdfO vfg] efF8f] agfpb} NofP / xfn /fi6«sf]
cy{tGqnfO{ w/f;fodf k'¥ofP . pbfx/0fsf] nflu csf{sf] b]zaf6 dfu]/ vfg] / ljsf;
lgdf{0f ug]{ ;f]r jf kl/kf6Lsf] ljsf; x'Fb} uof] . ca g]kfn /fi6«nfO{ cfly{s
b[li6sf]0fn] ;jn / ;Ifd kfg'{ 5 eg] g]kfn ;/sf/n] s]xL gofF sbdx? p7fpg'g} k5{ .
cfly{s ei6rf/nfO{ lgoGq0f ug'{ g} 5 eg] tkl;nsf sbdx? M != /fi6« e/Lsf] x/]s JolQm jf kl/jf/sf] rn crn ;DklQsf] clen]v v8f ug]{, u/fpg] . @= /fi6«;]js x/]s sd{rf/Lsf] ;]jfdf k|j]z ugf{;fy lghsf] k}t[s ;DklQsf] tYof+s /fVg], /fVg nufpg] . #= lghsf] tnadfg, kl/jf/ ;+Vof / dfl;s kfl/jf/Ls vr{sf] clen]v lng] . $= crn ;DklQ hf]8\hf cfo>f]t ljj/0f ;DjlGwt :yflgo lgsfodf k]z ug]{, u/fpg] . %= ^÷^ dlxgfdf jf jif{sf] Ps k6s clgjfo{ cfo Joo ljj/0f kmf/d e/L ;ldltdf k]z ug{ nufpg] . ^= tnadfg eGbf a9L cfo>f]t b]lvg uO{ cs'r\ ;DklQ cfh{g u/]sf] kfOPdf cfo>f]t ljj/0f k'li6 ug{ nufpg] . &= cfo>f]t k'li6 gePdf cfjZos sf/jfxL rnfpg] . To:t}, *= /fhg}lts ug]{ g]tfx?, Jofkf/L x?, ;+3 ;+:yfdf sfdug]{ JolQmx?sf] klg clen]v v8f ug]{, u/fpg] .
(= cfo>f]t
ljj/0f k|dfl0ft gePdf lghsf] k}t[s ;DklQnfO{ 5f]8L e|i6frf/ u/L cfh{g !)= w/f}6L /fvL 5'6\sf/ kfpg] k|yfnfO{ vf/]hL ug]{, u/fpg] . !!= 7]sbf/L k|yfsf] cGTo ug]{ / pkef]Qmf ;ldlt dfkm{t sfd ug]{, u/fpg] . !@= ljleGg lghL k;ndf /flvPsf dfn ;fdfgx?sf] dfl;s qmo tyf ljqmo d'No;"lr lng] . !#= ;Dej eP ;/sf/L bf]sfgsf] Joj:yf ug]{, u/fpg] . ;fj{hlgs n]vfk|0ffnLsf] cjnDag klg ug]{, u/fpg] . s]Gb|-b]lv ufpF :t/;Dd e|i6frf/ lgoGq0f ;ldlt u7g ug{ cfjZos 5 . e|i6frf/nfO{ lgd'{n kfg{ ;lsGg ha;Dd æt]/f] d]/f]]Æ eGg] k|yfsf] cGTo ul/b}g . /fi6«n] ;fFRr} rfx]df e|i6frf/nfO{ lgoGq0f / Go"lgs/0f ug{ eg] ;S5 – h;n] cfkm\gf] k|f0f eGbf /fi6«nfO{ dfof ub{5 / k[YjLsf] cl:yTj /x];Dd g]kfn / g]kfnLsf] eljZo pHhn /xf];\ eGg] sfdgf ub{5 . g]kfn /fi6«nfO{ cfly{s b[li6sf]0fn] ;jn / ;Ifd /fVg pQm s'/fx?sf] sfofGjog ug{ jt{dfg ;/sf/n] yfngL ug'{kg]{ b]lvG5 . s8f sbd p7fpg} k5{, olb e|i6frf/nfO{ lgoGq0f ug'{ g} 5 eg] ===============< o; kfnL hgljZjf; ;fKtflxs df]km;nsf] kqsfl/tf / d]/f] cg'e"lt s]z/ /fO{ k"jf~rnsf] If]lqo ;b/d'sfd wgs'6faf6 k|sflzt hgljZjf; ;fKtflxs !^ jif{ kf/ ul//x]sf] ;'Gbf cf}lw v'zL nfUof] . ljleGg pQ/ r9fj cf/f]x cj/f]x kf/ ub}{ 3l/ lgoldt 3l/ clgoldt x'Fb} kl5Nnf] ;dodf k"jf~rnsf] nf]slk|o tyf k|]; sfplG;nsf] jlu{s/0f df wgs'6fsf] Ps g+=>]0fL k|fKt klqsfsf] ?kdf kl/lrt /x]sf] 5 .
df]km;nsf] kqsfl/tf ;fx|} b'MvbfoL 5 . df]km;ndf kqklqsf k|sfzg ug'{ kmnfdsf]
lrp/f rkfpg' ;/x dflgG5 . df]km;nsf] kqsfl/tfdf
hgljZjf;
;fKtflxs;Fu d]/f] lrgf/L w]/} ePsf] 5}g . hltv]/ d ef]hk'/df j;]/ ;lqmo kqsfl/tf
ul//x]sf] lyP,Tof] ;dodf d]/f] hgljZjf;;Fu s'g} ;fldKotf lyPg . dnfO{ nfU5 Tof]
;do )%( ;fnlt/ of] klqsf cfkm\gf] cl:tTj;Fu ;+3if{/t lyP xf]nf Û . d]/f] JolQmut
cg'ej JoQm ug{ rfxfG5'– hj @)%* ;fndf b]pjf z'?df cflbjf;L hghflt cfGbf]ngsf] ld;g lnP/ PSsf;L ljgf k|lzIf0f / k"jf{wf/ k|j]z u/]sf] d cGttM Jofj;flos jGg s/ nfUof] . Tolt~h]n ldl8of l;ldt lyP . xfdL ;fyLx?;Fu sNkgf ub{Yof} . If]qLo ;b/d'sfd wgs'6fsf kqsf/ ;fyLx? slt efUodfgL 5g\ . ToxfFsf klqsf / kqsf/ Jofj;flos 5g\ . kqsfl/tfsf] nflu pj{/ 5 wgs'6f xfd|f] a'emfO{ ToxL x'GYof] . )^) kmfu'gdf dfcf]jfbL cfqmd0faf6 6]lnkmf]g 6fj/ Wj:t ePkl5 xfdL kqsfl/tfaf6 nueu xft w'g' kg]{ cj:yf cfof] . @) ?k}of ldg]6 km\ofS; ;d]t ug{ gkfpg] cj:yf cfof] . ToxL ;dodf /fHo / dfcf]jfbLn] :jtGq k"j{s n]Vg glbg] wlDs lbg] ug{ yfNof] . lhNnf jflx/sf ldl8ofdf ;dfrf/ ;Dk|];0f ug]{ xfdL To;kl5 :yflgo klqsf lgsfNg jfWotf cfOk/\of] . t/ lhNnfdf ckm;]6 5fkfvfgf lyPg . ToxL cj:yfnfO{ dWogh/ /fv]/ lhNnfdf ckm;]6 k|]; ;d]t :yfkgf eO{ d}o'ª ;fKtflxssf] hGd x'g k'Uof] . d}o'ª ;fKtflxs w]/} ;Defjgf jf]s]/ cfPsf] klqsf lyof] . klqsfdf xfdL ;a} ju{sf] pkl:ytL lyof] . hDdf * k[i7df k|sflzt ;f] klqsfdf nufgL / hgzlQm klg /fd|f] lyof] . t/ df]km;nsf] kqsfl/tfsf] tTsflng ;]/f]km]/f]df of] klqsf l6ls/xg ;s]g . df]km;nsf] kqsfl/tfsf] h:tf] syfJofyf lyof] d}o'ªsf] klg ToxL syfJofyf bf]xf]l/of] . nufgL e"tk"j{ nfx'/] / ;dfh;]jLsf] cfsif{s lyof] / ;dfrf/ If]qdf cg'ejL o'jfx?sf] /fd} ;fy kfPsf] lyof] . t/ xfd|f] cfDbfgL eGbf vr{ jl9 lyof] . xfdL ;a} lgz'Ns v6]sf lyof} t/ klg sl/a ^ dlxgf kl5 klqsf aGb x'gk'Uof] . ;f] klqsfsf] cj;fg ;Fu}lhNnfdf kqsfl/tfsf] Ps lx;fjn] z'Gotf 5fof] . klqsfsf] lg/Gt/tf lbg dfgl;s,zf/Ll/s lx;fjn] ;d]t tDtof/ lyof} . t/ xfdLdf c;kmntf xft nfUof] . o; sl7g lbgx?df wgs'6faf6 k|sflzt hgljZjf; ;fKtflxs eg] xfd|f] sfof{nodf lg/Gt/ cfO/xGYof] x'nfs dfkm{t . z'?d} ^ k]h sd;n sfuhdf klqsfsf] sfof{nodf cfO/xbf xfd|f] 5nkmnsf] ljifo eO/xGYof] . xfdL klqsfsf] ljifo j:t' eGbf klg d}o'ª h:t} rf8} cj;fgsf] c8sn sfl6/xGYof] . t/ hgljZjf; ;fKtflxs eg] sl7g /fhgLlts kl/l:yltdf cem cfkm\gf] e"ldsf ;zQm jgfpb} cfO/x]sf] lyof] . df3 !( kl5sf] 1fg]Gb| zfxsf] zf;gsfndf klg ljljw sl7g kl/l:ytL em]Nb} ljz]ifu/L cflbjf;L hghflt cfGbf]ngsf] kIfdf h]xfb g} 5]8\of] . d ef]hk'/df a;]/ lgofnL/x]sf] lyP klqsfn] k|]; :jtGqtf,;dfhsf] ljs[lt lj;+utL / Aofks e|i6frf/sf] kf]i6df6{d ub}{ lg/Gt/ k|sfzg eO/x\of] . xfd|f] c8snnfO{ unt ;fljt u/fO/x]sf] lyof] . clxn] klqsfn] Tof] sl7g kl/l:ylt;Fu} d'sfljnf u/]/ cfkm\gf] klxrfg bx|f] jgfO{;Sof] . bf];|f] hgcfGbf]ng )^@÷)^# P]ltxfl;s ;+ljwfg;efsf] lgjf{rg / u0ftGq :yfkgf ;Dddf cfkm\gf] st{Jo lgjf{x ub}{ cy{k"0f{ ofqf to ul/;s]sf] 5 . t/ b'vsf] s'/f d}o'ª ;fKtflxsnfO{ km]/L k|sfzg ug{ eg] ;s]gf} . d}o'ª ;fKtflxsn] klg s]xL ;sf/fTds t/ hf]lvd sfo{ / cEof;sf] yfngL u/]sf] lyof] . tTsflng ;dodf rln/x]sf] cflbjf;L hghflt cfGbf]ng /fHosf] k"gM;+/rgfdf hftLo :jfzf;g / cfTdlg0f{osf] clwsf/sf] kIfdf k|;:t} dnhn ul//x\of} . :yfg kfO/x\of] . jx; l;h{gf ul/lbof] ;fy} ;/sf/L sfof{nodf x'g] e|i6"frf/ clgoldttf / ;dfhsf] ljs[lt lj;+ult jf/]df em6f/f] xfgL/x\of} . To;}n] ;dfhsf ljsf/ tTj / ;/sf/L sfof{no slxNo} ;sf/fTds jg]g\ . ;w} klqsfsf] lj/f]w ul//x] . klqsf /fO{s/0f hfltjfbL /x]sf] ;Dk|fbflos cf/f]k nufO/x] . t/ d}o'ª cfkm\gf] d'2f ld;gdf cl8u /lx/x\of] . a? kf7ssf] dfof kfP/ k|sfzgsf] @ dlxgfdf ufpFufpdf @ xhf/ k|lt ;s'{n];g x'gyfNof] . ;Dejt b'u{d lhNnfdf oltsf] ;s'{n]zg pRr dflgG5 . ufpFufpFdf u|fld0f kqsf/ pTkfbg u/]/ cfjfh ljlxgx?sf] cfjfh ;Dk|]if0f ul/x\of} . t/ /fHo / s]xL v/fa tTjsf] lu4]b[li6 / /fhgLlts 36gfqmdsf] rk]6fdf of] klqsfn] cfo' nDjfpg g;ls aGb x'g k'Uof] .
d}n] d}o'ª /
hgljZjf; ;fKtflxsnfO{ lsg t'ngf ul//x]sf] 5' eg] oL b'j} klqsfsf] ld;g Pp6}
lyof] . oL b'j} klqsfn] cflbjf;L hghflt cfGbf]ngnfO{ prfO{df k'¥ofpg w]/}
of]ubfg k'¥ofPsf] 5 . ;/sf/L d'vkq h:tf] vfnL k|]; jQmJo uf]i7L,;]ldgf/,tflndsf]
;dfrf/ dfq 5fKg hfg]g . ;dfhsf] sfnf] st'{tnfO{{ e08fkmf]/
klqsfsf] s]xL sldsdhf]/L klg b]lvG5 . o; klqsf ca k"/fg} 9/f{jf6 rNg ;Sb}g .
klqsfsf] lbuf]kgsf] nflu ;+:yfut gu/L ;'v} 5}g . To;sf] nflu gofF ld;gjf6 gofF
;+/rgfdf gofF ;f]r / z}nLaf6 cuf8L a9\g' kg]{ b]Vb5' . Pp6f …a|f08g]dÚ jlg;s]sf]
hgljZjf; sDklgsf] ?kdf jf ;d"x jgfP/ lhDd]jf/L jf8kmf8 n]vsM kqsf/ dxf;+3 ef]hk'/sf] s]lGb|o kfif{b ;b:o x'g\ . aDxrfo{sf] ;d:of of}g lzIff
o; l;nl;nfdf
8fS6/ Sofy/fOg 8]le;n] Pp6f k|ZgfjnL agfPsL l5g\ –…s] tkfO{ ljZjf; ug'{x'G5 ls
;Dk"0f{ zf/Ll/s / dfgl;s :jf:Yosf nflu of}g ;dfud cfjZos 5 <Ú of] k|Zgsf] pQ/ Ps
xhf/eGbf a9L dlxnfx?n] lbPsf lyP . tLdWo] #*=& k|ltzt cyf{t\ #(=$ dlxnfn] of}g ;dfud
cfjZos 5 eGg] hjfkm lbPsf lyP s]xLn] cem a9L hf]8 lbPsf :jLsf/ u/] . z]if ^!=@
k|ltzt cyf{t\ ^=)# k|ltztn] gsf/fTds pQ/ lbP . s;}n] hf]8bf/ ?kn] h;n] clta|Dxro{af6 x'g] sl7gfOnfO{ ;fgf] u/]/ b]vfpF5g\ pgLx?sf nflu d?:yndf a:g] O;fO{ ;fwgx?sf k}n]l8o;åf/f /lrt …:ju{Úgfds k':ts k9\g' pQd x'g]5 . tL ;fw' tu8f / b[9 ;+sNk lyP . pgLx?n] ;Gof;sf cfbz{k|lt >4f /fVby] To;nfO{ sfof{Gjog ug{ cg's"n kl/l:yltdf /xGy] / pgLx?sf lbgrof{ hlt s7f]/ x'Gy] ls xfdLx? sNkgf;d]t ug{ ;Sb}gf} t/ klg of}g k|nf]egaf6 pgLx?nfO{ hlt si6 x'GYof] Tolt si6 cGo s'g} s'/faf6 x'FFb}GYof] . To:tf] pgLx?nfO{ hLjgko{Gt eO/xGYof] .
k|frLg tk:jLx?sf] cg'ejfnO{ Psflt/ /fv]/ jt{dfgdf ljrf/ ug]{ xf] eg] ;fjwfgLk"j{s
ul/Psf o:tf cGj]if0faf6 yfxf x'G5 ls nuftf/ a|Dxro{ cyjf of}g ;lqmotfsf]
cleJolQm lagf c? t s] 8fS6/x?;d]t /xg ;s]sf 5}gg\ . jf:tljs a|Dxrf/L ToxL xf]
h;n] gf/Lx?;Fu x+;Ldhfs cyjf cfTdd}y'g;d]t ub}{g . 8fS6/
;/n
hLjg ;fbf ef]hg,zLtn hnåf/f :gfg, ljnfl;tfsf] cejf,;d:t :jf:Yo lzIff aftfj/0f jftfj/0fLo :jf:Yo tyf ;/;kmfO{
!= jftfj/0fLo :jf:Yo
tyf ;/;kmfO{sf] cjwf/0f tyf cy{ dflg;sf] k|fs[tLs hLjg tyf p;n] lasf; u/]sf ;Eo
hLjg Ps lglZrt k|fs[lts ;]/f]km]/f]df cjl:yt /x]sf] x'G5 . dfgj hLjgnfO{ k|efljt
ug]{ ;d:t 36sx?nfO{ ;fdfGotof jftf–
jf:tjdf, jftfj/0f tyf jftfj/0fLo :jf:Yo / ;/;kmfO{sf] cjwf/0ff hl6n 5 . t;y{,
jftfj0fLo :jf:Yo / lgisif{sf] ?kdf eGg] xf] eg] /f]u lgoGq0f tyf :jf:Yo clej[4Lsf nflu jftfj/0fsf ;Dk"0f{ kIfsf] lgoGq0fnfO{ ;/kmfO{sf] ?kdf JofVof ug{ ;lsG5 . ;/kmfO{sf] s]xL JolQmx?sf nfuL kmf]x/d}nfnfO{ ;kmf ug]{ eP tfklg o;n] Pp6f jftfj/0fLo lj1fgsf] ?kdf cfkm\gf] lasf; ul//x]sf] 5 . jftfj0fLo ;/;kmfO -Environmemental Sanitation_ cfhsf] ckl/xfo{ cfjZostf x'g uPsf] 5 . aftfj/l0fo cfjZostfnfO{ JofVof ub} …ef]/] ;ldtLÚ -Bhore Committee_ n] cfkm\gf] k|ltj]bgdf eg]sf] lyof]– æ ha;Dd jftfj0fLo :jR5tfnfO{ gsfl/G5 / ;fd'bflos hLjg k|4lt bf]ifk"c0f{ /xG5 tj;Dd xfd|f ufFp tyf zx/n] c:ktfnnfO{ lj/fdL cfug]{ sf/vfgfsf] ?kdf sfd \ul//xG5g\ .Æ jftfj0fLo ;/;kmfOnfO{ kl/eflift ub}{ ljZj :jf:Y ;+ª\3 -WHOM Report 1950_ n]V5– æ jftfj0fLo ;/;kmfO{ eGgfn] dg'iosf] j/Lk/Lsf tL ;d:t kbfy{sf] lgoGq0fsf] af]w u/fpF5 h;n] p;sf] ljsf;, :jfYo tyf cfo'dfyL k"0f{ k|efj kfb{5 jf kfg{ ;S5 . Æ dfOqmf];ˆ6 PS;njf/] hfgsf/L Microsoft Excel nfO{ ;fwf/0ftf Ms-Excel eGg] ul/G5 . of] Electronic Spreadsheet Package xf] hxfF xfdL xfd|f] 8f6fx? /fVg, To;nfO{ process ug{, filter ug{ ;fy;fy} 8f6fx?nfO{ chart sf] ?kdf k|:t't ug{ klg ;Sb5f} . of] ljz]if u/]/ Mathmatical and logical problem solve ug{ sf] nflu k|lz2 dflgG5 . h;sf] nflu xfld Formula k|of]u ug]{ ub{5f} . o;sf] dfWodjf6 xfdL Mathematical, financial, statistical, engineering ;d:ofx? ;dfwfg ug{ ;Sb5f} . ;fy;fy} o;sf] k|of]u jf6 xfld ljn, ef}r/, salary sheet, dfs{l;6x? tof/ ug{ ;Sb5f} . o;sf] k|of]u jf6 xfdL w]/} 8f6fx? NffO{ Aojl:yt ?kdf ;dfof]hg ug{ ;Sb5f} ;fy;fy} Jojl:yt ?kdf :6f]/ ug{ ;Sb5f} . of] ;ˆ6j]o/sf] ljsf; klg ljn u]6\;sf] sDkgL Microsoft company n] u/]sf] xf] . excel sf] extension name .xls xf] . PS;n k|f]z]l;‹sf] k|d'v ljz]iftfx? !_o;cGtu{t xfld o;sf] js{l;6df leGg k|sf/sf ul0ftLo ;d:of ;dfwfg ug{ ;Sb5f} . @+_ o;df xfdL 8f6fx?nfO{ Jol:yt ?kdf :6f]/ ug{ ;Sb5f} h;sf] kmfObf xfdL xfd|f] 8f6fx? nfO{ easily search ug{ ;Sb5f} . #_ 8f6fx? /fv]/ xfld ;lhn} 8f6fx? nfO{ Chart sf] ?kdf k|:t't ug{ ;Sb5f} . $_ o;n] xfdLn] create sf] formula nfO{ ;lhn} accept u5{ . %_ o;df w]/} worksheet x? x'G5g\ . (Rows 65536 and Column 256) ^_ Hard disk tyf pen drive df Document x? Store tyf save ug{ ;lsG5. sDKo'6/df dfO{qmf];ˆ6 PS;n k|f]ufd s;/L vf]Ng] < 1st method Start df click ug]{ clg program df uP/ Office Package cGtu{tsf] Microsoft Excel5fGg] . 2nd method Run df uP/ Winword type u/L excel type u/L enter key press ug]{ . ;]n (Cell) - cell eg]sf] combination of horizontal line and vertical line. Jfs{l;6 (Worksheet):- ;]nx?sf] ;d"xnfO{ js{l;6 elgG5 yf]/}df ! j6f / w]/}df @%% j6f js{l;6 insert ug{ ;lsG5 . ;fy} sDkgLn] Default u/]sf] # j6f j{sl;6 /x]sf 5g\ . cfTd3f]if0f–dfly d]/f] 3f]if0f )^% sflt{s !( ut] z'qmaf/ w/fg;Ddsf] ofqf lyof] d]/f] cfkm\g} sfdsf] . d wgs'6f a; :6];gaf6 dfOqmf]a;sf] yfKnf]df a;]/ w/fg lrlKnP . ;f}efUo, :j=ljdn :d[lt k':tsfnosfn] w/fgdf sljtf uf]li7 ug]{ ;"rgf s]xL lbg cufl8 d]/f] sfgdf k/]sf] lyof] . kz'kltgfysf] bz{g l;b|fsf] Jofkf/ eg] em} d sfo{qmd :yn a'4rf}s tkm{ klg xflgPF . ;efxnsf] d~rdf cu|h ;flxTosf/x? u0f]z /fO{ …/l;sÚ uf]kfn b]jfg,s'Gtf zdf{ nufot cGo ;flxTosf/x?sf] 6Dd pkl:ylt lyof] . d}n] klg bz{s d~rdf uP/ cf;g u|x0f u/] .
;efxndf
;flxlTos ;'jf; rln/x]sf] lyof] . sfo{qmdsf] aLrefudf :j=slj ljdn | ||